LUẬT TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG CỦA NHÀ NƯỚC NĂM 2026 – BẢO ĐẢM TỐT HƠN QUYỀN, LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA NGƯỜI DÂN

Ngày 23/8/2026, tại Kỳ họp không thường lệ lần thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI đã thông qua Luật số 15/2026/QH16 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước với tỷ lệ 470/471 đại biểu tán thành. Luật có hiệu lực thi hành từ ngày 01/3/2027, đánh dấu bước hoàn thiện quan trọng trong cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân và nâng cao trách nhiệm của Nhà nước trong hoạt động công vụ.

Việc sửa đổi Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước được thực hiện trong bối cảnh yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam ngày càng cao; cải cách tư pháp, cải cách hành chính và đổi mới công tác xây dựng, thi hành pháp luật tiếp tục được đẩy mạnh. Luật mới hướng tới mục tiêu bảo đảm tốt hơn quyền yêu cầu bồi thường của người bị thiệt hại, đồng thời nâng cao trách nhiệm của cơ quan nhà nước và người thi hành công vụ, góp phần siết chặt kỷ luật, kỷ cương và phòng ngừa vi phạm trong thực thi công vụ.

Bồi thường của Nhà nước – cơ chế bảo vệ quyền của người dân

Trong hoạt động quản lý nhà nước, tố tụng và thi hành án, cán bộ, công chức và người được giao thực hiện nhiệm vụ công có trách nhiệm tuân thủ Hiến pháp, pháp luật, thực hiện đúng thẩm quyền và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức.

Tuy nhiên, trong thực tiễn, vẫn có thể phát sinh những trường hợp người thi hành công vụ có hành vi trái pháp luật gây thiệt hại cho cá nhân, tổ chức. Khi đó, cơ chế trách nhiệm bồi thường của Nhà nước có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Bồi thường nhà nước không chỉ đơn thuần là vấn đề tài chính. Đằng sau mỗi yêu cầu bồi thường có thể là quyền lợi, danh dự, tài sản, thu nhập, thời gian hoặc những lợi ích hợp pháp mà người dân, doanh nghiệp đã bị ảnh hưởng bởi hành vi trái pháp luật trong quá trình thực thi công vụ.

Vì vậy, hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước chính là hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân; đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn đối với cơ quan nhà nước và đội ngũ cán bộ, công chức trong thực hiện nhiệm vụ.

Luật số 15/2026/QH16 được xây dựng theo định hướng lấy kết quả thực tiễn, sự hài lòng và mức độ thụ hưởng của người dân làm trung tâm, qua đó bảo đảm tốt hơn quyền yêu cầu bồi thường của người bị thiệt hại.

Mở rộng và bảo đảm tốt hơn quyền yêu cầu bồi thường

Một trong những điểm đáng chú ý của Luật mới là tiếp tục hoàn thiện cơ chế để người bị thiệt hại có thể thực hiện quyền yêu cầu Nhà nước bồi thường một cách thuận lợi, minh bạch và hiệu quả hơn.

Đặc biệt, đối với thiệt hại phát sinh trong hoạt động tố tụng hình sự, Luật quy định theo hướng bảo đảm người bị thiệt hại có quyền lựa chọn phương thức yêu cầu phù hợp: yêu cầu cơ quan quản lý người thi hành công vụ giải quyết bồi thường, khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự hoặc kết hợp giải quyết yêu cầu bồi thường trong quá trình tố tụng hình sự, tố tụng hành chính tại Tòa án.

Quy định này có ý nghĩa quan trọng bởi quyền yêu cầu bồi thường chỉ thực sự được bảo đảm khi người bị thiệt hại có cơ chế tiếp cận rõ ràng, thuận lợi và phù hợp với từng tình huống cụ thể.

Tinh thần xuyên suốt là tạo điều kiện để người dân có thể thực hiện quyền của mình, đồng thời bảo đảm việc giải quyết yêu cầu bồi thường được thực hiện đúng pháp luật, khách quan và kịp thời.

Bổ sung trường hợp được bồi thường đối với người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực

Một điểm mới có ý nghĩa chính trị - pháp lý đáng chú ý là Luật bổ sung trường hợp được bồi thường khi cơ quan có thẩm quyền không áp dụng hoặc áp dụng không kịp thời, không đúng biện pháp bảo vệ người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và người thân của họ.

Quy định này nhằm thể chế hóa chủ trương bảo vệ người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, qua đó tạo cơ sở pháp lý để bảo vệ tốt hơn những cá nhân thực hiện quyền, trách nhiệm tham gia đấu tranh, phát hiện và phản ánh các hành vi vi phạm.

Đây không chỉ là vấn đề bảo vệ quyền lợi của một nhóm đối tượng cụ thể mà còn góp phần củng cố niềm tin của người dân vào pháp luật, khuyến khích tinh thần trách nhiệm xã hội và sự tham gia của Nhân dân trong phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Khi người dân tin rằng quyền và lợi ích hợp pháp của mình được pháp luật bảo vệ, họ sẽ có thêm động lực tham gia giám sát hoạt động công quyền, phản ánh những hành vi sai phạm và đóng góp vào quá trình xây dựng nền hành chính liêm chính, minh bạch.

Đơn giản hóa thủ tục – giảm gánh nặng cho người yêu cầu bồi thường

Một trong những yêu cầu quan trọng trong quá trình hoàn thiện pháp luật hiện nay là cải cách thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ và tạo thuận lợi tối đa cho người dân.

Luật số 15/2026/QH16 đã sửa đổi trình tự, thủ tục giải quyết yêu cầu bồi thường tại cơ quan trực tiếp quản lý người thi hành công vụ theo hướng đơn giản hóa hồ sơ, chuyển trách nhiệm cung cấp văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường từ người yêu cầu sang cơ quan nhà nước, cắt giảm thời gian thực hiện thủ tục và ra quyết định giải quyết bồi thường trong mọi trường hợp. Luật cũng bổ sung trường hợp ra quyết định mà không tiến hành thương lượng và tăng thời hiệu khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết bồi thường.

Đây là những thay đổi có ý nghĩa thiết thực.

Trong thực tế, người dân bị thiệt hại có thể gặp khó khăn trong việc tiếp cận hồ sơ, tài liệu do cơ quan nhà nước ban hành. Việc chuyển trách nhiệm cung cấp văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường sang cơ quan nhà nước giúp giảm đáng kể gánh nặng thủ tục cho người dân.

Tinh thần của quy định mới là cơ quan nhà nước không chỉ có trách nhiệm giải quyết yêu cầu mà còn phải chủ động thực hiện trách nhiệm của mình trong việc cung cấp thông tin, tài liệu và bảo đảm quá trình giải quyết được tiến hành đúng quy định.

Đề cao trách nhiệm của người thi hành công vụ

Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước đồng thời đặt ra yêu cầu về trách nhiệm của từng cán bộ, công chức và người được giao thực hiện nhiệm vụ công.

Mục tiêu của pháp luật không phải là tạo tâm lý e ngại, né tránh, sợ trách nhiệm trong đội ngũ cán bộ, công chức mà là xây dựng môi trường thực thi công vụ đúng pháp luật, minh bạch, có trách nhiệm và dám làm vì lợi ích chung.

Đặc biệt, Luật mới bổ sung các trường hợp được giảm mức hoàn trả hoặc miễn hoàn trả đối với người thi hành công vụ, trong đó có trường hợp thực hiện đổi mới, sáng tạo theo đúng chủ trương, phương án đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt và không vụ lợi.

Quy định này có ý nghĩa trong việc tạo sự cân bằng giữa hai yêu cầu: một mặt phải bảo đảm trách nhiệm đối với hành vi gây thiệt hại trái pháp luật; mặt khác cần bảo vệ, khuyến khích cán bộ, công chức dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới, sáng tạo vì lợi ích chung khi đã thực hiện đúng chủ trương và quy trình được phê duyệt.

Qua đó, pháp luật vừa góp phần siết chặt kỷ luật, kỷ cương công vụ, vừa tạo môi trường để đội ngũ cán bộ, công chức chủ động, sáng tạo và thực hiện tốt nhiệm vụ được giao.

Bồi thường nhà nước gắn với phòng ngừa vi phạm

Một chính sách bồi thường hiệu quả không chỉ nhằm giải quyết hậu quả sau khi thiệt hại xảy ra mà quan trọng hơn phải góp phần phòng ngừa vi phạm từ sớm.

Mỗi vụ việc phát sinh trách nhiệm bồi thường cần được nhìn nhận như một bài học để cơ quan nhà nước rà soát lại quy trình, xác định nguyên nhân, khắc phục hạn chế và nâng cao chất lượng thực thi công vụ.

Nếu một sai sót trong quá trình giải quyết thủ tục hành chính có thể gây thiệt hại cho người dân, cơ quan có trách nhiệm cần xem xét nguyên nhân và có biện pháp khắc phục để không lặp lại.

Nếu một quy trình tố tụng, thi hành án hoặc quản lý hành chính còn bất cập, cần chủ động rà soát và hoàn thiện.

Như vậy, trách nhiệm bồi thường nhà nước không nên được nhìn nhận đơn thuần là “chi phí phải trả” mà cần được xem là cơ chế thúc đẩy nâng cao chất lượng hoạt động công vụ.

Thực hiện tốt công tác bồi thường nhà nước cũng chính là góp phần xây dựng nền hành chính phục vụ, nâng cao ý thức trách nhiệm của cán bộ, công chức và củng cố niềm tin của Nhân dân.

Đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số trong giải quyết bồi thường

Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia đang được đẩy mạnh, Luật mới cũng chú trọng việc cải cách thủ tục và ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý nhà nước, trong quá trình yêu cầu và giải quyết bồi thường.

Việc ứng dụng công nghệ số có thể góp phần nâng cao tính minh bạch, khả năng theo dõi và hiệu quả xử lý hồ sơ; giảm việc cung cấp thông tin nhiều lần; tăng khả năng lưu trữ, tra cứu và chia sẻ dữ liệu theo quy định.

Tuy nhiên, chuyển đổi số chỉ thực sự có ý nghĩa khi mang lại thuận lợi cho người dân.

Một quy trình được đưa lên môi trường điện tử nhưng vẫn yêu cầu người dân cung cấp nhiều loại giấy tờ mà cơ quan nhà nước đã có thì chưa thể coi là cải cách thực chất.

Do đó, cùng với ứng dụng công nghệ, các cơ quan có thẩm quyền cần tiếp tục đơn giản hóa thủ tục, chuẩn hóa dữ liệu và nâng cao trách nhiệm phục vụ người dân.

Chủ động chuẩn bị để Luật đi vào cuộc sống

Luật số 15/2026/QH16 có hiệu lực từ ngày 01/3/2027. Để Luật được triển khai kịp thời, thống nhất và hiệu quả, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1788/QĐ-TTg ngày 15/9/2026 về Kế hoạch triển khai thi hành Luật. Kế hoạch nhằm xác định cụ thể công việc, tiến độ và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, đơn vị liên quan; đồng thời nâng cao nhận thức, hiểu biết pháp luật về bồi thường nhà nước, nhất là những điểm mới của Luật.

Đây là cơ sở quan trọng để các bộ, ngành, địa phương chủ động tổ chức tuyên truyền, phổ biến Luật; rà soát, chuẩn bị các điều kiện cần thiết cho việc thi hành; nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ thực hiện công tác bồi thường nhà nước.

Đối với các cơ quan hành chính nhà nước, việc triển khai Luật cần gắn với nâng cao chất lượng thực thi công vụ, tăng cường kiểm tra, tự kiểm tra và kịp thời khắc phục những thiếu sót có nguy cơ gây thiệt hại cho người dân, doanh nghiệp.

Đối với cán bộ, công chức, viên chức và người được giao thực hiện nhiệm vụ công, cần nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật, thực hiện đúng thẩm quyền, trình tự, thủ tục; chủ động nghiên cứu các quy định liên quan đến trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.

Đối với người dân, việc tìm hiểu những quy định mới sẽ giúp nâng cao nhận thức về quyền và lợi ích hợp pháp của mình, đồng thời biết cách thực hiện quyền yêu cầu bồi thường khi thuộc trường hợp pháp luật quy định.

Xây dựng nền công vụ trách nhiệm, minh bạch và phục vụ Nhân dân

Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2026 không chỉ là một đạo luật điều chỉnh vấn đề bồi thường thiệt hại. Sâu xa hơn, đây là một trong những công cụ pháp lý góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền, nền công vụ trách nhiệm và cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân ngày càng hiệu quả hơn.

Khi quyền yêu cầu bồi thường của người dân được bảo đảm tốt hơn, trách nhiệm của cơ quan nhà nước được xác định rõ hơn và thủ tục giải quyết được đơn giản hóa hơn, khoảng cách giữa pháp luật và cuộc sống sẽ từng bước được thu hẹp.

Đồng thời, khi cán bộ, công chức hiểu rõ trách nhiệm pháp lý trong thực thi công vụ, mỗi quyết định, mỗi hành động công vụ sẽ được thực hiện thận trọng, đúng pháp luật và hướng tới lợi ích chính đáng của người dân, doanh nghiệp.

Điều quan trọng là phải biến các quy định của Luật thành hành động cụ thể trong từng cơ quan, từng vị trí công tác, từng hồ sơ và từng vụ việc.

Thượng tôn pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, nâng cao trách nhiệm công vụ và lấy người dân làm trung tâm phục vụ chính là những giá trị cốt lõi cần được lan tỏa trong quá trình triển khai Luật số 15/2026/QH16.

Từ ngày 01/3/2027, khi Luật chính thức có hiệu lực, việc tổ chức thi hành đồng bộ, thống nhất và hiệu quả sẽ góp phần tạo chuyển biến rõ nét trong công tác bồi thường nhà nước; bảo đảm tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của người dân; đồng thời nâng cao kỷ luật, kỷ cương và chất lượng hoạt động của bộ máy nhà nước.

Mỗi cán bộ, công chức thực thi công vụ đúng pháp luật là một bước góp phần phòng ngừa thiệt hại. Mỗi cơ quan giải quyết bồi thường khách quan, kịp thời là một bước củng cố niềm tin của Nhân dân. Và mỗi người dân hiểu, biết và thực hiện đúng quyền của mình là một bước tiến trong xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa.