KHÍ TƯỢNG THỦY VĂN VIỆT NAM – 81 NĂM VÌ TƯƠNG LAI BỀN VỮNG

Ngày 03/10/1945 đánh dấu một mốc son quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển của ngành Khí tượng Thủy văn Việt Nam. Trải qua 81 năm xây dựng, trưởng thành và không ngừng đổi mới, ngành Khí tượng Thủy văn đã từng bước khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng trong công tác phòng, chống thiên tai, bảo đảm an toàn tính mạng và tài sản của nhân dân, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững đất nước.

Từ những ngày đầu còn nhiều khó khăn về cơ sở vật chất, trang thiết bị và nhân lực, đến nay mạng lưới quan trắc khí tượng thủy văn quốc gia ngày càng được hiện đại hóa, năng lực dự báo, cảnh báo từng bước được nâng cao, công nghệ số và các phương pháp khoa học tiên tiến được ứng dụng ngày càng sâu rộng. Chặng đường 81 năm là hành trình của trí tuệ, trách nhiệm, sự bền bỉ và tinh thần đổi mới của nhiều thế hệ cán bộ, công chức, viên chức, người lao động trong toàn ngành.

81 năm đồng hành cùng đất nước và nhân dân

Khí tượng và thủy văn là lĩnh vực khoa học có mối quan hệ trực tiếp với hầu hết các hoạt động kinh tế - xã hội. Từ sản xuất nông nghiệp, giao thông vận tải, hàng không, năng lượng, xây dựng đến bảo đảm an ninh nguồn nước, phòng chống thiên tai và bảo vệ môi trường, thông tin khí tượng thủy văn luôn giữ vai trò là nguồn dữ liệu đầu vào quan trọng cho quá trình hoạch định chính sách, tổ chức sản xuất và ra quyết định.

Đặc biệt, Việt Nam là quốc gia chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của thiên tai và biến đổi khí hậu. Bão, áp thấp nhiệt đới, mưa lớn, lũ, lũ quét, sạt lở đất, hạn hán, xâm nhập mặn, nắng nóng, rét đậm, rét hại và các hiện tượng thời tiết cực đoan có xu hướng diễn biến ngày càng phức tạp. Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra đối với ngành Khí tượng Thủy văn ngày càng cao: phải quan trắc nhanh hơn, chính xác hơn; dự báo sớm hơn; cảnh báo cụ thể hơn và cung cấp thông tin đến người dân, chính quyền, cơ quan, đơn vị một cách kịp thời, dễ hiểu và có khả năng hỗ trợ trực tiếp cho việc ra quyết định.

Mỗi bản tin dự báo thời tiết, mỗi cảnh báo mưa lớn, lũ quét, sạt lở đất hay bão, áp thấp nhiệt đới đều gắn với trách nhiệm lớn lao đối với cộng đồng. Đằng sau những thông tin tưởng như quen thuộc trong đời sống hằng ngày là quá trình lao động khoa học nghiêm túc của đội ngũ cán bộ làm công tác quan trắc, dự báo, cảnh báo, nghiên cứu và quản lý nhà nước về khí tượng thủy văn.

Trong những thời điểm thiên tai diễn biến phức tạp, khi người dân cần thông tin để chủ động phòng tránh, cán bộ khí tượng thủy văn vẫn phải thường xuyên theo dõi diễn biến thời tiết, cập nhật số liệu, phân tích mô hình và đưa ra những bản tin cảnh báo trong điều kiện áp lực thời gian rất lớn. Đó là công việc đòi hỏi chuyên môn cao, tinh thần trách nhiệm và sự tận tâm với cộng đồng.

Chủ động phòng, chống thiên tai từ thông tin khí tượng thủy văn

Trong công tác phòng, chống thiên tai, phương châm “phòng là chính” ngày càng được đề cao. Muốn phòng ngừa hiệu quả, trước hết phải có thông tin chính xác và kịp thời.

Những năm qua, ngành Khí tượng Thủy văn đã từng bước chuyển mạnh từ tư duy “dự báo hiện tượng” sang “dự báo tác động”, hướng tới cung cấp thông tin không chỉ cho biết thời tiết sẽ xảy ra như thế nào, mà còn giúp trả lời câu hỏi thời tiết đó có thể gây ra những tác động gì đối với con người, sản xuất và cơ sở hạ tầng.

Sự thay đổi này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh thiên tai ngày càng khó lường. Một lượng mưa lớn không chỉ đơn thuần là một con số về lượng mưa; điều quan trọng hơn là xác định khu vực nào có nguy cơ ngập úng, khu vực nào có khả năng xảy ra lũ quét, sạt lở đất, tuyến đường nào có thể bị chia cắt, khu dân cư nào cần chủ động sơ tán. Tương tự, một cơn bão không chỉ được quan tâm bởi vị trí tâm bão mà còn bởi phạm vi ảnh hưởng, nguy cơ gió mạnh, nước dâng, mưa lớn, lũ và những tác động dây chuyền có thể xảy ra.

Thông tin khí tượng thủy văn vì thế ngày càng trở thành một trong những công cụ quan trọng giúp chính quyền các cấp xây dựng phương án ứng phó, điều hành sản xuất, bảo đảm an toàn cho người dân và giảm thiểu thiệt hại do thiên tai.

Đối với mỗi người dân, việc tiếp cận và chủ động sử dụng thông tin khí tượng thủy văn cũng cần trở thành một kỹ năng thiết yếu. Khi có cảnh báo về mưa lớn, bão, lũ, nắng nóng hoặc các hiện tượng thời tiết nguy hiểm, người dân cần thường xuyên cập nhật thông tin từ các nguồn chính thống, thực hiện nghiêm hướng dẫn của chính quyền và cơ quan chức năng, không chủ quan trước những cảnh báo về thiên tai.

Chuyển đổi số – động lực nâng cao chất lượng dự báo

Một trong những dấu ấn nổi bật của ngành Khí tượng Thủy văn trong những năm gần đây là quá trình đẩy mạnh hiện đại hóa, chuyển đổi số và ứng dụng khoa học công nghệ.

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ viễn thám, radar thời tiết, vệ tinh khí tượng, hệ thống quan trắc tự động, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các mô hình dự báo số đã mở ra những cơ hội mới trong việc nâng cao chất lượng dự báo và cảnh báo.

Nếu như trước đây việc thu thập số liệu phụ thuộc nhiều vào phương thức truyền thống thì hiện nay, các hệ thống quan trắc tự động có khả năng cung cấp dữ liệu nhanh chóng, liên tục và trên phạm vi rộng. Dữ liệu từ nhiều nguồn được tích hợp, xử lý và phân tích, góp phần nâng cao khả năng nhận diện sớm các hình thái thời tiết nguy hiểm.

Chuyển đổi số cũng góp phần thay đổi phương thức cung cấp thông tin. Thông tin khí tượng thủy văn không chỉ được truyền tải qua các bản tin chuyên môn mà ngày càng được đưa đến người dân thông qua nhiều nền tảng số, thiết bị thông minh và các kênh thông tin điện tử.

Trong tương lai, việc khai thác trí tuệ nhân tạo và các công nghệ phân tích dữ liệu tiên tiến được kỳ vọng sẽ tiếp tục tạo ra bước tiến mới trong dự báo thời tiết, cảnh báo thiên tai và xây dựng các hệ thống hỗ trợ ra quyết định.

Tuy nhiên, công nghệ dù hiện đại đến đâu vẫn cần được vận hành bởi con người có trình độ, trách nhiệm và kinh nghiệm. Vì vậy, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao luôn là một trong những yếu tố then chốt để ngành Khí tượng Thủy văn đáp ứng yêu cầu mới.

Khí tượng thủy văn trước yêu cầu ứng phó biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu đang tạo ra những thách thức ngày càng lớn đối với Việt Nam. Các hiện tượng thời tiết cực đoan, diễn biến bất thường của mưa, nhiệt độ, dòng chảy, hạn hán, xâm nhập mặn và nước biển dâng đặt ra yêu cầu phải nâng cao hơn nữa năng lực quan trắc, dự báo và đánh giá các nguy cơ khí hậu.

Trong bối cảnh đó, ngành Khí tượng Thủy văn không chỉ làm nhiệm vụ dự báo thời tiết hằng ngày mà còn đóng vai trò quan trọng trong cung cấp cơ sở khoa học phục vụ xây dựng các chính sách thích ứng với biến đổi khí hậu.

Các số liệu khí tượng thủy văn trong nhiều năm là nguồn tài nguyên dữ liệu quý giá giúp đánh giá xu thế biến đổi của khí hậu, nguồn nước và các hiện tượng cực đoan. Trên cơ sở đó, các cơ quan quản lý có thể xây dựng quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội phù hợp hơn với điều kiện tự nhiên và các kịch bản biến đổi khí hậu.

Đối với sản xuất nông nghiệp, thông tin khí tượng thủy văn giúp lựa chọn mùa vụ, cơ cấu cây trồng, điều tiết nước và giảm thiểu thiệt hại do thiên tai. Đối với quản lý tài nguyên nước, thông tin về mưa, dòng chảy và hạn hán góp phần hỗ trợ vận hành hồ chứa, phân bổ nguồn nước và bảo đảm an ninh nguồn nước. Đối với đô thị, dữ liệu khí tượng thủy văn là cơ sở quan trọng để tính toán thoát nước, chống ngập và xây dựng hạ tầng có khả năng chống chịu tốt hơn trước các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Có thể nói, trong tiến trình hướng tới một nền kinh tế xanh, xã hội an toàn và phát triển bền vững, vai trò của ngành Khí tượng Thủy văn ngày càng trở nên quan trọng.

Mỗi người dân là một mắt xích trong phòng, chống thiên tai

Phòng, chống thiên tai không phải là nhiệm vụ riêng của một ngành hay một cơ quan. Đây là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp và mỗi người dân.

Để thông tin khí tượng thủy văn thực sự phát huy hiệu quả, trước hết cần nâng cao nhận thức cộng đồng về việc theo dõi và sử dụng thông tin dự báo, cảnh báo. Người dân cần hình thành thói quen kiểm tra dự báo thời tiết trước khi tổ chức các hoạt động sản xuất, đi lại, đánh bắt thủy sản, thi công xây dựng hoặc tham gia các hoạt động ngoài trời.

Khi có cảnh báo thiên tai, cần tuyệt đối tránh tâm lý chủ quan, xem nhẹ hoặc chia sẻ những thông tin chưa được kiểm chứng. Việc tiếp nhận thông tin từ các cơ quan chức năng và nguồn chính thống sẽ giúp người dân có quyết định phù hợp, giảm nguy cơ bị ảnh hưởng bởi tin giả, tin sai lệch trong những thời điểm thiên tai xảy ra.

Mỗi gia đình cũng cần chủ động xây dựng phương án ứng phó với các tình huống thời tiết nguy hiểm; chuẩn bị các vật dụng thiết yếu, kiểm tra hệ thống điện, mái nhà, cây xanh, phương tiện và tài sản; đặc biệt quan tâm đến người cao tuổi, trẻ em và những người dễ bị tổn thương khi thiên tai xảy ra.

Khi mỗi người dân chủ động hơn một bước, mỗi địa phương chuẩn bị tốt hơn một phương án và mỗi cơ quan ra quyết định sớm hơn một thời điểm, thiệt hại do thiên tai sẽ được giảm thiểu.

81 năm – một hành trình, một sứ mệnh

Kỷ niệm 81 năm ngày truyền thống ngành Khí tượng Thủy văn Việt Nam là dịp để nhìn lại chặng đường đã qua, ghi nhận những đóng góp thầm lặng nhưng hết sức quan trọng của các thế hệ cán bộ, người lao động trong ngành; đồng thời khẳng định quyết tâm tiếp tục đổi mới, hiện đại hóa và nâng cao chất lượng phục vụ đất nước.

81 năm là một hành trình dài, trong đó mỗi thế hệ đều để lại những dấu ấn riêng. Từ những trạm quan trắc đơn sơ đến mạng lưới quan trắc ngày càng hiện đại; từ những phương pháp dự báo truyền thống đến mô hình số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo; từ việc cung cấp thông tin chuyên môn đến hướng tới dự báo tác động và cảnh báo sớm cho cộng đồng – đó là cả một quá trình đổi mới không ngừng.

Phía trước vẫn còn nhiều thách thức. Biến đổi khí hậu, đô thị hóa nhanh, yêu cầu bảo đảm an ninh nguồn nước, sự gia tăng của các hiện tượng thời tiết cực đoan và yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội bền vững đòi hỏi ngành Khí tượng Thủy văn phải tiếp tục nâng cao năng lực dự báo, tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ, phát triển nguồn nhân lực và mở rộng hợp tác trong nước, quốc tế.

Với truyền thống 81 năm xây dựng và trưởng thành, cùng tinh thần trách nhiệm trước Đảng, Nhà nước và nhân dân, ngành Khí tượng Thủy văn Việt Nam tiếp tục hướng tới mục tiêu xây dựng nền khí tượng thủy văn hiện đại, chính xác, kịp thời và phục vụ hiệu quả hơn cho cộng đồng.

81 năm – một hành trình vì sự an toàn của nhân dân, vì sự phát triển của đất nước và vì một tương lai bền vững.

Trong mỗi bản tin dự báo là sự tận tâm của những người làm nghề; trong mỗi cảnh báo sớm là cơ hội để cộng đồng chủ động phòng tránh; và trong mỗi bước tiến của ngành là thêm một nền tảng để Việt Nam thích ứng tốt hơn với thiên tai, biến đổi khí hậu và những thách thức của tương lai.

Kỷ niệm 81 năm Khí tượng Thủy văn Việt Nam (03/10/1945 – 03/10/2026) không chỉ là dịp ôn lại truyền thống vẻ vang mà còn là lời nhắc nhở về một sứ mệnh luôn mang tính thời sự: chủ động quan trắc – dự báo chính xác – cảnh báo kịp thời – hành động sớm – vì cuộc sống an toàn và tương lai bền vững của đất nước.