Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn - biểu tượng của trí tuệ, học vấn và khát vọng cống hiến vì đất nước!

Năm 2026, cả nước long trọng kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726 – 2026). Đây là dịp để tôn vinh một trong những nhà bác học lớn nhất của dân tộc Việt Nam, người đã dành trọn cuộc đời cho sự nghiệp học tập, nghiên cứu, giáo dục, xây dựng đất nước và để lại kho tàng tri thức đồ sộ có giá trị vượt thời gian. Việc tuyên truyền về thân thế, sự nghiệp và những cống hiến của Lê Quý Đôn không chỉ góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, hiếu học mà còn khơi dậy khát vọng vươn lên, tinh thần học tập suốt đời trong mỗi cán bộ, đảng viên và Nhân dân.

Nhà bác học lớn của dân tộc

Lê Quý Đôn, tên lúc nhỏ là Lê Danh Phương, tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường, sinh năm 1726 tại làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam (nay là xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên). Sinh ra trong một gia đình có truyền thống khoa bảng, ngay từ thuở nhỏ ông đã nổi tiếng thông minh, ham học và có trí nhớ phi thường.

Theo các tư liệu lịch sử, từ khi mới 5 tuổi ông đã thuộc nhiều bài trong Kinh Thi; 12 tuổi thông thạo kinh điển Nho học; 17 tuổi đỗ đầu kỳ thi Hương; 24 tuổi đỗ đầu thi Hội; 26 tuổi đỗ Đình, trở thành Tiến sĩ và bước vào con đường phụng sự đất nước.

Trong suốt cuộc đời làm quan dưới triều Lê - Trịnh, Lê Quý Đôn đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng như Hàn lâm viện Thừa chỉ, Thị giảng, Tư nghiệp Quốc Tử Giám, Tham tụng... Dù ở bất kỳ cương vị nào, ông cũng luôn tận tụy, thanh liêm, hết lòng vì quốc gia, dân tộc và lấy việc học tập, nghiên cứu làm lẽ sống.

Tác giả của kho tàng tri thức đồ sộ

Lê Quý Đôn được xem là một trong những học giả uyên bác bậc nhất trong lịch sử Việt Nam. Ông nghiên cứu trên nhiều lĩnh vực như lịch sử, địa lý, văn học, triết học, chính trị, quân sự, nông nghiệp, kinh tế, ngoại giao, thiên văn, lịch pháp...

Theo đề cương tuyên truyền, ông để lại khoảng 40 công trình, trong đó gần 30 tác phẩm còn được lưu giữ đến ngày nay. Nhiều bộ sách trở thành di sản vô giá của nền học thuật Việt Nam như:

• Vân đài loại ngữ – được xem là bộ bách khoa thư đầu tiên của Việt Nam.
• Kiến văn tiểu lục – ghi chép nhiều tư liệu quý về lịch sử, văn hóa, xã hội.
• Phủ biên tạp lục – tài liệu quan trọng về vùng Thuận Hóa, Quảng Nam và chủ quyền lãnh thổ.
• Đại Việt thông sử – công trình nghiên cứu lịch sử có giá trị lớn.
• Quế Đường văn tập, Quần thư khảo biện, Thánh mô hiền phạm lục, Toàn Việt thi lục cùng nhiều tác phẩm nổi tiếng khác.

Các công trình của Lê Quý Đôn không chỉ phản ánh vốn hiểu biết sâu rộng mà còn thể hiện phương pháp nghiên cứu khoa học nghiêm túc, tư duy độc lập, tinh thần khảo cứu cẩn trọng và ý thức gìn giữ, phát huy tinh hoa văn hóa dân tộc.

Đặc biệt, nhiều nhận định của ông về kinh tế, giáo dục, quản trị quốc gia vẫn còn nguyên giá trị tham khảo cho đến ngày nay.

Người luôn đề cao tinh thần học tập suốt đời

Điểm nổi bật trong cuộc đời Lê Quý Đôn là tinh thần ham học không ngừng nghỉ. Ông từng khẳng định rằng học phải đi đôi với suy nghĩ, phải biết chọn lọc, kiểm chứng và vận dụng vào thực tiễn.

Ông đọc sách rất rộng, không chỉ giới hạn trong Nho học mà còn nghiên cứu nhiều lĩnh vực khác nhau. Chính tinh thần học tập suốt đời đã giúp ông trở thành biểu tượng của trí tuệ Việt Nam.

Những lời răn dạy của ông về việc học vẫn còn nguyên giá trị:

• Học phải chuyên cần.
• Học phải đi đôi với hành.
• Không ngừng mở rộng tri thức.
• Lấy thực tiễn để kiểm nghiệm kiến thức.
• Học để phụng sự đất nước và Nhân dân.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, xây dựng xã hội học tập hiện nay, tư tưởng ấy càng có ý nghĩa sâu sắc, góp phần cổ vũ mỗi người chủ động học tập, nâng cao trình độ, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước.

Nhà quản lý tài năng, luôn hướng tới lợi ích của Nhân dân

Không chỉ là nhà bác học, Lê Quý Đôn còn là nhà quản lý giàu kinh nghiệm. Trong thời gian đảm nhiệm nhiều cương vị quan trọng, ông luôn quan tâm đến đời sống Nhân dân, phát triển sản xuất, khuyến khích nông nghiệp, chăm lo giáo dục và xây dựng đội ngũ nhân tài.

Ông đặc biệt coi trọng việc sử dụng người hiền tài, cho rằng muốn quốc gia hưng thịnh thì phải biết trọng dụng nhân tài, phát huy trí tuệ của người dân.

Trong các tác phẩm của mình, ông cũng nhiều lần phân tích những nguyên nhân làm quốc gia hưng thịnh hoặc suy yếu, từ đó đề xuất nhiều giải pháp về quản lý đất nước, phát triển kinh tế và củng cố quốc phòng.

Nhiều tư tưởng của ông đến nay vẫn có ý nghĩa đối với công cuộc xây dựng nền hành chính phục vụ, xây dựng đội ngũ cán bộ có phẩm chất, năng lực và uy tín.

Góp phần khẳng định chủ quyền và giá trị lịch sử dân tộc

Một trong những đóng góp quan trọng của Lê Quý Đôn là việc ghi chép, khảo cứu nhiều tư liệu lịch sử, địa lý có giá trị lớn, góp phần bảo tồn di sản văn hóa dân tộc và khẳng định chủ quyền lãnh thổ của Việt Nam.

Đặc biệt, bộ Phủ biên tạp lục đã ghi lại nhiều tư liệu quý về vùng đất Thuận Hóa, Quảng Nam cũng như hoạt động quản lý của Nhà nước đối với biển, đảo. Đây là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ công tác nghiên cứu lịch sử và chủ quyền quốc gia.

Bên cạnh đó, nhiều tác phẩm của ông phản ánh sinh động đời sống kinh tế, xã hội, văn hóa nước Đại Việt thế kỷ XVIII, trở thành nguồn sử liệu quý giá cho các thế hệ sau.

Giá trị trường tồn của di sản Lê Quý Đôn

Trải qua gần ba thế kỷ, những giá trị mà Lê Quý Đôn để lại vẫn luôn được gìn giữ, nghiên cứu và phát huy.

Tên tuổi của ông được đặt cho nhiều trường học, đường phố, giải thưởng, thư viện và các cơ sở giáo dục trên cả nước. Nhiều hội thảo khoa học đã được tổ chức nhằm tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về tư tưởng, học thuật và những đóng góp của ông đối với nền văn hóa dân tộc.

Việc kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn không chỉ là hoạt động tri ân một nhân vật lịch sử kiệt xuất mà còn là dịp để giáo dục truyền thống hiếu học, khơi dậy khát vọng cống hiến, xây dựng xã hội học tập và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Phát huy truyền thống hiếu học trong giai đoạn mới

Hiện nay, đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu ngày càng cao về nguồn nhân lực, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Những giá trị mà Lê Quý Đôn để lại tiếp tục soi sáng con đường phát triển của dân tộc.

Mỗi cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức, học sinh, sinh viên và người lao động cần noi gương tinh thần hiếu học, ý chí tự học, tự nghiên cứu, không ngừng nâng cao trình độ chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm đối với xã hội.

Đồng thời, các cơ quan, đơn vị, trường học cần đẩy mạnh các hoạt động tuyên truyền, giáo dục về thân thế, sự nghiệp và những cống hiến của Lê Quý Đôn; tổ chức các hoạt động học tập, tọa đàm, triển lãm, sinh hoạt chuyên đề nhằm lan tỏa những giá trị tốt đẹp của danh nhân đến đông đảo Nhân dân.

Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn là dịp để mỗi người Việt Nam thêm tự hào về truyền thống hiếu học của dân tộc, nhận thức sâu sắc hơn về giá trị của tri thức và trách nhiệm đối với đất nước. Noi gương Lê Quý Đôn, mỗi chúng ta cần không ngừng học tập, rèn luyện, đổi mới sáng tạo, góp phần xây dựng Việt Nam phát triển nhanh, bền vững, hùng cường và thịnh vượng trong kỷ nguyên mới.