ĐẨY MẠNH TUYÊN TRUYỀN, NÂNG CAO NHẬN THỨC VÀ PHỔ CẬP KỸ NĂNG TRÍ TUỆ NHÂN TẠO – ĐỘNG LỰC THÚC ĐẨY CHUYỂN ĐỔI SỐ VÀ PHÁT TRIỂN XÃ HỘI SỐ

Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra mạnh mẽ, trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng khẳng định vai trò là một trong những công nghệ nền tảng, có khả năng tạo ra những thay đổi sâu rộng đối với phương thức sản xuất, quản lý, điều hành và đời sống xã hội. Từ hỗ trợ xử lý thông tin, phân tích dữ liệu, tự động hóa quy trình đến nâng cao chất lượng dịch vụ công, giáo dục, y tế và các hoạt động kinh tế, trí tuệ nhân tạo đang mở ra nhiều cơ hội để nâng cao năng suất lao động, cải thiện chất lượng cuộc sống và thúc đẩy phát triển bền vững. Trước những cơ hội và thách thức đó, đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức và phổ cập kỹ năng trí tuệ nhân tạo cho toàn xã hội là nhiệm vụ quan trọng, góp phần xây dựng nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển trong thời đại số.

Nâng cao nhận thức xã hội về trí tuệ nhân tạo trong kỷ nguyên số

Trí tuệ nhân tạo là lĩnh vực công nghệ cho phép máy tính và các hệ thống số thực hiện một số nhiệm vụ vốn thường đòi hỏi trí tuệ con người, như nhận diện hình ảnh, xử lý ngôn ngữ, phân tích dữ liệu, hỗ trợ ra quyết định và tạo ra nội dung mới. Sự phát triển nhanh chóng của các công cụ AI đang làm thay đổi cách thức con người tiếp cận tri thức, giải quyết công việc và tương tác với môi trường xung quanh. Tuy nhiên, để công nghệ này thực sự phát huy hiệu quả, mỗi cá nhân, tổ chức và cơ quan cần hiểu đúng về khả năng, giới hạn, lợi ích cũng như những rủi ro tiềm ẩn của trí tuệ nhân tạo.

Thực tế cho thấy, AI không còn là công nghệ chỉ dành riêng cho các chuyên gia hay những doanh nghiệp công nghệ lớn. Với sự phát triển của các nền tảng trực tuyến, nhiều công cụ trí tuệ nhân tạo đã trở nên dễ tiếp cận, cho phép người dùng hỗ trợ soạn thảo văn bản, tổng hợp tài liệu, dịch thuật, tìm kiếm thông tin, xây dựng kế hoạch, phân tích dữ liệu và giải quyết các nhiệm vụ thường ngày. Đối với cán bộ, công chức, viên chức, AI có thể hỗ trợ nghiên cứu tài liệu, xây dựng dự thảo, tổng hợp báo cáo và nâng cao hiệu quả xử lý công việc. Đối với học sinh, sinh viên, công nghệ này tạo thêm phương thức học tập, tự nghiên cứu và phát triển tư duy. Đối với người lao động, hộ kinh doanh và doanh nghiệp, AI có thể hỗ trợ quảng bá sản phẩm, chăm sóc khách hàng, phân tích thị trường và cải tiến quy trình sản xuất, kinh doanh.

Dù vậy, khả năng tiếp cận và khai thác AI giữa các nhóm dân cư vẫn có thể có sự khác biệt do điều kiện thiết bị, hạ tầng mạng, trình độ công nghệ và kỹ năng số. Một bộ phận người dân chưa có điều kiện tiếp cận các nguồn thông tin đầy đủ, trong khi một số người đã sử dụng AI nhưng chưa nắm rõ cách kiểm chứng kết quả, bảo vệ dữ liệu cá nhân hoặc nhận diện nội dung giả mạo do AI tạo ra. Vì vậy, công tác tuyên truyền cần được triển khai thường xuyên, có trọng tâm, phù hợp với từng nhóm đối tượng, bảo đảm mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận tri thức và từng bước hình thành năng lực sử dụng trí tuệ nhân tạo hiệu quả, an toàn, có trách nhiệm.

Nâng cao nhận thức về AI không chỉ dừng lại ở việc giới thiệu khái niệm, tính năng của các công cụ hay những thành tựu công nghệ mới. Quan trọng hơn, cần giúp người dân hiểu rằng AI là công cụ hỗ trợ con người, không phải giải pháp có thể thay thế hoàn toàn tư duy, kinh nghiệm, trách nhiệm và khả năng phán đoán của con người. Kết quả do AI tạo ra có thể chứa thông tin sai lệch, thiếu cập nhật hoặc không phù hợp với bối cảnh thực tế. Do đó, việc chủ động học hỏi, sử dụng có chọn lọc và kiểm chứng thông tin luôn là yêu cầu cần thiết trong quá trình ứng dụng công nghệ.

Đổi mới phương thức tuyên truyền, mở rộng khả năng tiếp cận tri thức về AI

Để nâng cao nhận thức và phổ cập kỹ năng trí tuệ nhân tạo, cần đẩy mạnh tuyên truyền trên các kênh thông tin, truyền thông và mạng xã hội, kết hợp linh hoạt giữa phương thức truyền thống với các nền tảng số hiện đại. Nội dung tuyên truyền phải bảo đảm tính chính xác, dễ hiểu, thiết thực, có khả năng ứng dụng trong đời sống và phù hợp với trình độ tiếp nhận của từng nhóm đối tượng.

Các cơ quan báo chí, cổng thông tin điện tử, hệ thống thông tin cơ sở và các nền tảng truyền thông số cần tăng cường xây dựng, đăng tải các tin, bài, chuyên đề, phóng sự, video hướng dẫn và tài liệu phổ biến kiến thức về trí tuệ nhân tạo. Nội dung cần tập trung làm rõ vai trò của AI trong phát triển kinh tế - xã hội; giới thiệu những ứng dụng thiết thực trong công việc, học tập, sản xuất và đời sống; hướng dẫn cách lựa chọn công cụ phù hợp; đồng thời cảnh báo những nguy cơ liên quan đến thông tin sai lệch, lừa đảo trực tuyến, giả mạo hình ảnh, giọng nói và hành vi xâm phạm dữ liệu cá nhân.

Đặc biệt, cần phát huy hiệu quả của mạng xã hội trong việc lan tỏa kiến thức và hình thành thói quen học tập số trong cộng đồng. Những nội dung ngắn gọn, trực quan, có ví dụ cụ thể, tình huống thực tế và hướng dẫn từng bước sẽ giúp người dân dễ tiếp cận, dễ ghi nhớ và thuận lợi khi áp dụng. Việc tuyên truyền cần tránh chạy theo xu hướng hoặc chỉ giới thiệu những tính năng mới mà thiếu hướng dẫn thực hành; thay vào đó, cần chú trọng giải đáp những vấn đề người dân thường gặp, giúp họ biết cách đặt câu hỏi cho AI, cung cấp yêu cầu rõ ràng, đánh giá kết quả và sử dụng thông tin phù hợp với mục đích công việc.

Cùng với đó, cần phát triển các nền tảng tự học, chương trình học tập cộng đồng và hệ thống tài nguyên mở về trí tuệ nhân tạo. Các khóa học trực tuyến, bài giảng điện tử, video hướng dẫn, bộ câu hỏi thường gặp, tài liệu thực hành và tình huống minh họa nên được xây dựng theo nhiều cấp độ, từ kiến thức cơ bản đến kỹ năng ứng dụng nâng cao. Người mới bắt đầu có thể tiếp cận những nội dung đơn giản như cách sử dụng công cụ AI để tìm kiếm ý tưởng, tóm tắt tài liệu hoặc hỗ trợ học tập; trong khi người có nhu cầu chuyên sâu hơn có thể tìm hiểu về phân tích dữ liệu, tự động hóa công việc và xây dựng quy trình ứng dụng AI phù hợp.

Tài nguyên học tập cần được thiết kế theo hướng dễ sử dụng, dễ cập nhật, thuận tiện truy cập trên máy tính và thiết bị di động. Đối với các tài liệu được cung cấp theo hình thức mở, cần làm rõ điều kiện sử dụng, quyền chia sẻ và các yêu cầu liên quan đến bản quyền. Việc kết nối, chia sẻ học liệu giữa các cơ quan, tổ chức giáo dục, đơn vị chuyên môn và cộng đồng sẽ góp phần hạn chế sự trùng lặp, tiết kiệm nguồn lực và nâng cao chất lượng phổ cập kiến thức.

Bên cạnh hình thức học trực tuyến, cần tổ chức các buổi tập huấn, hội nghị chuyên đề, lớp hướng dẫn thực hành và hoạt động phổ cập kỹ năng số tại cơ sở. Các chương trình nên gắn với nhu cầu thực tế của từng nhóm đối tượng, như cán bộ, công chức, viên chức; giáo viên, học sinh, sinh viên; người lao động; hộ kinh doanh; doanh nghiệp nhỏ và vừa; người cao tuổi và những người còn hạn chế về kỹ năng công nghệ. Đối với nhóm ít có điều kiện tiếp cận công nghệ, cần tăng cường hướng dẫn trực tiếp, tài liệu dễ hiểu và sự hỗ trợ của lực lượng nòng cốt tại cộng đồng, bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi số.

Thông qua việc kết hợp đồng bộ giữa tuyên truyền, tự học và đào tạo thực hành, mỗi người dân sẽ có thêm cơ hội chủ động tiếp cận công nghệ mới, từng bước hình thành kỹ năng cần thiết để thích ứng với môi trường làm việc và đời sống ngày càng số hóa.

Phổ cập kỹ năng sử dụng AI gắn với nhu cầu thực tiễn

Công tác phổ cập kỹ năng trí tuệ nhân tạo cần chuyển từ cung cấp thông tin đơn thuần sang hướng dẫn người dân biết cách sử dụng công cụ trong những tình huống cụ thể. Mục tiêu không phải là khiến mọi người sử dụng càng nhiều công cụ càng tốt, mà là giúp mỗi cá nhân biết lựa chọn công cụ phù hợp, khai thác đúng mục đích, tiết kiệm thời gian và nâng cao chất lượng công việc.

Một trong những kỹ năng nền tảng cần được phổ biến là kỹ năng xây dựng yêu cầu cho AI. Người dùng cần biết xác định mục tiêu, cung cấp bối cảnh cần thiết, nêu rõ nhiệm vụ, yêu cầu về định dạng và tiêu chí đánh giá kết quả. Chẳng hạn, thay vì chỉ yêu cầu AI viết một báo cáo chung chung, người sử dụng có thể nêu rõ mục đích báo cáo, đối tượng tiếp nhận, nội dung cần tập trung, văn phong mong muốn và nguồn dữ liệu được phép sử dụng. Yêu cầu càng rõ ràng, kết quả đầu ra càng có cơ hội đáp ứng đúng nhu cầu.

Bên cạnh đó, cần trang bị kỹ năng kiểm chứng thông tin do AI cung cấp. Người dùng không nên mặc nhiên coi mọi câu trả lời của hệ thống là chính xác, đặc biệt đối với các nội dung liên quan đến pháp luật, tài chính, sức khỏe, an ninh, chính sách công và các quyết định có ảnh hưởng lớn đến quyền, lợi ích của cá nhân, tổ chức. Cần đối chiếu với nguồn thông tin chính thức, văn bản gốc và ý kiến của người có chuyên môn khi cần thiết. Đối với những tài liệu quan trọng, AI chỉ nên được xem là công cụ hỗ trợ nghiên cứu, tổng hợp và tham khảo; trách nhiệm kiểm tra, đánh giá và quyết định cuối cùng vẫn thuộc về con người.

Trong hoạt động của các cơ quan nhà nước, việc phổ cập kỹ năng AI cần gắn với yêu cầu cải cách hành chính, nâng cao chất lượng tham mưu và hiệu quả phục vụ người dân, doanh nghiệp. Cán bộ, công chức có thể được hướng dẫn sử dụng AI để hỗ trợ tổng hợp tài liệu, phân loại thông tin, xây dựng đề cương, rà soát lỗi diễn đạt và hỗ trợ xử lý dữ liệu không nhạy cảm. Tuy nhiên, việc ứng dụng phải tuân thủ quy định về bảo vệ bí mật nhà nước, bảo vệ dữ liệu cá nhân, an toàn thông tin mạng, quản lý hồ sơ và các quy định có liên quan. Không đưa thông tin mật, dữ liệu cá nhân hoặc tài liệu nội bộ chưa được phép công khai lên các công cụ AI không được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận.

Đối với doanh nghiệp và người lao động, nội dung hướng dẫn cần tập trung vào những ứng dụng có khả năng tạo ra giá trị trực tiếp như hỗ trợ lập kế hoạch, phân tích dữ liệu kinh doanh, xây dựng nội dung truyền thông, cải thiện quy trình chăm sóc khách hàng và nâng cao năng suất lao động. Đối với giáo dục, cần khuyến khích sử dụng AI để hỗ trợ giải thích kiến thức, xây dựng bài tập và cá nhân hóa việc học, đồng thời đề cao tính trung thực học thuật, khả năng tư duy độc lập và trách nhiệm của người học. Trong đời sống thường ngày, người dân có thể sử dụng AI để hỗ trợ tìm hiểu kiến thức, lập kế hoạch, tiếp cận thông tin và giải quyết các công việc đơn giản, nhưng cần luôn cân nhắc độ tin cậy của kết quả và tính phù hợp của từng ứng dụng.

Sử dụng trí tuệ nhân tạo an toàn, có trách nhiệm và đúng quy định pháp luật

Song song với việc mở rộng khả năng tiếp cận, công tác tuyên truyền và phổ cập AI phải đặc biệt chú trọng hướng dẫn sử dụng công nghệ an toàn, có trách nhiệm, gắn với các nguyên tắc đạo đức, pháp lý và bảo vệ dữ liệu. Đây là điều kiện quan trọng để hạn chế rủi ro, củng cố niềm tin xã hội và bảo đảm công nghệ phục vụ lợi ích của con người.

Trước hết, mỗi cá nhân cần nâng cao ý thức bảo vệ dữ liệu cá nhân và thông tin riêng tư. Khi sử dụng công cụ AI, cần cân nhắc kỹ trước khi cung cấp họ tên, địa chỉ, số điện thoại, thông tin tài khoản, dữ liệu tài chính, hồ sơ sức khỏe, hình ảnh cá nhân hoặc các tài liệu có tính chất bảo mật. Người dùng cần tìm hiểu chính sách quyền riêng tư, điều kiện sử dụng và cách thức xử lý dữ liệu của nền tảng; ưu tiên các công cụ được cơ quan, tổ chức cho phép sử dụng khi thực hiện nhiệm vụ chuyên môn. Không chia sẻ dữ liệu của người khác khi chưa có căn cứ hoặc sự cho phép phù hợp.

Thứ hai, cần chủ động nhận diện và phòng ngừa hành vi lợi dụng AI để thực hiện các hoạt động vi phạm pháp luật. Công nghệ này có thể bị sử dụng để tạo hình ảnh, video, giọng nói giả mạo, phát tán tin giả, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, mạo danh cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân. Vì vậy, người dân cần thận trọng trước những thông tin bất thường, yêu cầu chuyển tiền khẩn cấp, lời mời gọi đầu tư thiếu căn cứ hoặc nội dung gây hoang mang được lan truyền trên mạng xã hội. Khi nhận được yêu cầu chuyển tiền qua điện thoại, tin nhắn hoặc cuộc gọi có dấu hiệu giả mạo, cần xác minh qua kênh liên hệ độc lập, chính thức; không cung cấp mã xác thực, mật khẩu hay thông tin tài khoản cho người khác. Những nội dung có dấu hiệu vi phạm cần được lưu giữ bằng chứng và phản ánh đến cơ quan, nền tảng có thẩm quyền để xử lý theo quy định.

Thứ ba, việc sử dụng AI cần bảo đảm các nguyên tắc đạo đức, tôn trọng quyền con người, quyền riêng tư, quyền sở hữu trí tuệ và sự công bằng. Người dùng không sử dụng công nghệ để tạo hoặc phát tán nội dung xúc phạm danh dự, nhân phẩm, phân biệt đối xử, xâm phạm đời tư, giả mạo người khác hoặc gây tổn hại đến cộng đồng. Khi sử dụng nội dung do AI tạo ra trong học tập, công việc, nghiên cứu hay truyền thông, cần tôn trọng bản quyền, kiểm tra nguồn gốc và thực hiện việc ghi nhận, công khai sử dụng AI khi có yêu cầu hoặc khi tính minh bạch đòi hỏi. Việc tạo ra nội dung bằng công nghệ không làm mất đi trách nhiệm của người lựa chọn, chỉnh sửa, công bố và sử dụng nội dung đó.

Thứ tư, các cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp cần xây dựng quy định nội bộ phù hợp về việc sử dụng AI, xác định rõ những nhiệm vụ được phép ứng dụng, loại dữ liệu được phép đưa vào hệ thống, yêu cầu kiểm tra kết quả và trách nhiệm của người sử dụng. Đối với các quyết định có ảnh hưởng đáng kể đến quyền lợi của người dân, người lao động hoặc khách hàng, cần bảo đảm có sự giám sát phù hợp của con người, cơ chế giải trình và khả năng xem xét lại khi phát sinh sai sót. Không nên giao toàn bộ quyền quyết định cho hệ thống AI khi chưa đánh giá đầy đủ độ tin cậy, mức độ rủi ro và yêu cầu pháp lý liên quan.

Các hoạt động hướng dẫn cũng cần thường xuyên cập nhật những quy định pháp luật hiện hành về bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng, sở hữu trí tuệ, giao dịch điện tử và những lĩnh vực liên quan đến ứng dụng AI. Việc phổ biến pháp luật cần gắn với tình huống cụ thể, giúp người dân hiểu rõ quyền, nghĩa vụ của mình và biết cách xử lý khi gặp rủi ro. Đồng thời, cần hình thành văn hóa ứng xử có trách nhiệm trên môi trường số, trong đó mỗi người vừa là người tiếp nhận thông tin, vừa có trách nhiệm kiểm tra và cân nhắc trước khi chia sẻ nội dung đến cộng đồng.

Phát huy trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức và toàn xã hội

Để công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức và phổ cập kỹ năng trí tuệ nhân tạo đạt hiệu quả thực chất, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan báo chí, cơ sở giáo dục, tổ chức chính trị - xã hội, doanh nghiệp công nghệ và cộng đồng dân cư. Mỗi cơ quan, đơn vị cần chủ động xây dựng kế hoạch triển khai phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và điều kiện thực tế; xác định rõ đối tượng, nội dung, phương thức tuyên truyền và kết quả cần đạt được.

Các cơ quan quản lý nhà nước cần tăng cường cung cấp thông tin chính thống, hướng dẫn sử dụng AI theo lĩnh vực phụ trách và tạo điều kiện để người dân tiếp cận các chương trình phổ cập kỹ năng số. Cơ quan báo chí và hệ thống thông tin cơ sở cần phát huy vai trò định hướng dư luận, lan tỏa mô hình tốt, cách làm hiệu quả, đồng thời kịp thời cảnh báo những nguy cơ, hành vi lợi dụng công nghệ để vi phạm pháp luật. Các cơ sở giáo dục cần tích hợp kiến thức phù hợp về AI vào hoạt động giảng dạy và giáo dục kỹ năng số, giúp người học phát triển tư duy phản biện, khả năng sáng tạo và ý thức sử dụng công nghệ có trách nhiệm.

Doanh nghiệp công nghệ cần tăng cường cung cấp tài liệu hướng dẫn, nâng cao tính minh bạch về khả năng và giới hạn của sản phẩm, hỗ trợ người dùng nhận diện rủi ro và tiếp cận các giải pháp an toàn. Các tổ chức, đoàn thể và lực lượng nòng cốt tại cơ sở có thể tham gia tổ chức các lớp hướng dẫn thực hành, hỗ trợ người dân làm quen với công cụ AI và giải đáp những khó khăn trong quá trình sử dụng. Mỗi cán bộ, công chức, viên chức, đoàn viên, hội viên và người dân cần phát huy tinh thần chủ động học tập, chia sẻ kiến thức hữu ích, đồng thời lan tỏa thông tin chính xác, có trách nhiệm trên môi trường mạng.

Cùng với việc mở rộng hoạt động tuyên truyền, cần chú trọng đánh giá hiệu quả thông qua những kết quả cụ thể như mức độ tiếp cận thông tin, số lượng người tham gia học tập, khả năng vận dụng kỹ năng vào thực tiễn, mức độ tuân thủ quy định an toàn và sự cải thiện về hiệu quả công việc. Việc đánh giá thường xuyên sẽ giúp các cơ quan, đơn vị điều chỉnh nội dung và phương thức triển khai, tránh hình thức, lãng phí nguồn lực và bảo đảm các chương trình phổ cập thực sự đáp ứng nhu cầu của người dân.

Trong tiến trình chuyển đổi số quốc gia, trí tuệ nhân tạo vừa mở ra cơ hội phát triển, vừa đặt ra yêu cầu mới về tri thức, kỹ năng và trách nhiệm xã hội. Đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức và phổ cập kỹ năng AI không chỉ là nhiệm vụ trước mắt nhằm giúp người dân tiếp cận công nghệ mới, mà còn là giải pháp lâu dài để phát triển nguồn nhân lực số, nâng cao năng lực cạnh tranh và xây dựng xã hội học tập.

Với sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, các ngành, sự đồng hành của doanh nghiệp và tinh thần chủ động của mỗi người dân, việc phổ cập trí tuệ nhân tạo sẽ từng bước trở thành hoạt động thiết thực, thường xuyên trong đời sống xã hội. Mỗi người cần chủ động trang bị kiến thức, rèn luyện kỹ năng, tuân thủ pháp luật và sử dụng công nghệ có trách nhiệm; mỗi cơ quan, tổ chức cần đi đầu trong ứng dụng an toàn, hiệu quả và minh bạch. Qua đó, trí tuệ nhân tạo sẽ được khai thác đúng hướng, góp phần nâng cao chất lượng công việc, cải thiện đời sống nhân dân, thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện và phục vụ mục tiêu phát triển nhanh, bền vững của đất nước trong kỷ nguyên số.